AI heeft een antwoord, maar op welke vraag?

Mijn tijdlijn staat vol met berichten van mensen die hun werk door AI vervangen zien worden, zoals ontwikkelaars, juristen en ontwerpers. Deze week zag ik voor het eerst de bedreiging voor mijn eigen werkveld, althans, mijn oude werkveld. Het Verwey-Jonker Instituut dreigt failliet te gaan, mede doordat opdrachtgevers vaker terugvallen op AI dan op de onderzoekers van het instituut.

Deze ontwikkeling zou me niet moeten verbazen, maar doet dat toch. Het Verwey-Jonker is een gerenommeerd en onafhankelijk onderzoeksinstituut dat zich richt op maatschappelijke vraagstukken als ongelijkheid, jeugd, opvoeding en sociale samenhang. De rapporten gebruikte ik voor mijn eigen onderwijs en onderzoek. Kenmerkend is de verbinding tussen wetenschap, beleid en praktijk: in de rapporten wordt opgedane kennis vaak vertaald naar aanbevelingen.

Neem de Meetladder Diversiteit Interventies uit 2009, waarin een instrument wordt gepresenteerd om te beoordelen in hoeverre interventies op het gebied van jeugd en opvoeding aansluiten bij verschillende bevolkingsgroepen. In die tijd was er in de pedagogiek en jeugdzorg veel aandacht voor evidencebased werken. De onderzoekers wierpen een fundamentele vraag op: voor wie werkt een interventie eigenlijk, en onder welke omstandigheden?

Dit is typisch een ingreep die je niet gauw van AI kunt verwachten. Je kunt weliswaar aan AI vragen welke beperkingen kleven aan evidencebased interventies en dan krijg je een uitstekend antwoord. Maar je moet die vraag wel eerst stellen. Ik maak zelf veel gebruik van AI en merk hoe sterk mijn voorkennis en voorkeuren richting geven aan de uitkomst. Voortdurend moet ik een zwalkende AI weer het rechte pad (mijn pad) op helpen.

De onderzoekers herkenden vanuit hun kennis van het vakgebied een blinde vlek in de gangbare beoordeling van interventies en maakten die tot onderwerp van onderzoek. Daarvoor is meer nodig dan het kunnen beantwoorden van vragen. Het vereist een kritische verhouding tot wat gebruikelijk is, gecultiveerd door jarenlange wetenschappelijke arbeid. Onderzoek levert niet alleen antwoorden op, maar ook kennis die onze bestaande opvattingen op losse schroeven kan zetten. Elke onderzoeker weet: het begint bij het stellen van de juiste vraag.

Met het dreigende faillissement staat veel meer op het spel dan een organisatie die rapporten schrijft. Als opdrachtgevers genoegen nemen met antwoorden die AI op basis van bestaande kennis produceert, wie zorgt er dan nog voor dat er nieuwe kennis wordt verworven?

Onderzoekers hebben vaak tientallen jaren ervaring met bepaalde maatschappelijke vraagstukken. Ze beschikken over gegevens uit eerder onderzoek, kennen de problemen waar hulpverleners in de praktijk tegenaan lopen en hebben contacten opgebouwd met organisaties die aan hun onderzoek meewerken. Bovendien hebben ze collega's met wie ze kennis delen en op wier werk ze kunnen voortbouwen. Die combinatie van wetenschappelijke expertise en nauwe verbondenheid met de praktijk stelt hen in staat om nieuwe vragen te stellen en bestaande inzichten ter discussie te stellen.

Als het instituut verdwijnt, is het allerminst zeker dat de onderzoekers elders hun werk kunnen voortzetten. Daarmee verliezen we niet alleen antwoorden op vragen die we al hebben, maar mogelijk ook de mensen die ons op vragen brengen waar we zelf nog niet aan hadden gedacht.